Tuesday, December 11, 2012

KORUPSAUN


Korupsaun iha Timor-Leste ninia tendensia sa’e ba bebeik. Tinan ida ne’e, tuir ranking ne’ebe fo sai husi Transparencia Internasional, Timor-Leste okupa numeru 143 husi nasaun 182 ne’ebe tama ba kategoria pais koruptu. Prezidente Republika, Jose Ramos Horta rasik hakfodak ho record negativa ida ne’e. Nia rekoinese, korupsaun iha rai ne’e la’o lalais liu, kuandu kompara ho nasaun seluk iha mundu.
Husi parte governu nian, Vice Premeiru Ministru, Jose Luis Guterres, hanoin, dalaruma dadus balun laloos husi indeks transparencia internasional nian. Iha kontekstu Timor-Leste, governu haka’as a’an hodi kria instituisaun ne’ebe trata asuntu espesifiku hanesan korupsaun. Ezemplu mak harii Komisaun Anti Korupsaun iha tinan 2 liu ba. Maski governu iha ona meius atu kombate korupsaun, maibe laos tinan ida ka tinan rua korupsaun ne’e mos kedas.  Kombate korupsaun ne’e lori tempu no tenki pratika lor-loron iha sosiedade nia leet.

            Sim, kombate korupsaun lori tempu duni, maibe presiza mos iha tarjetu. Tarjetu ne’e bai-bain provoka seriedade atu atinji alvo ne’ebe trasa tiha ona. Ne’eduni, esforsu atu kombate korupsaun maski lori tempu, maibe presiza iha planu orientadu, metas ne’ebe klaru, no tempu ne’ebe determinadu. Se la nune’e, hamoos korupsaun sei sai deit mehi ne’ebe hafutar sidadaun Timorense hotu ninia dukur.
            Durante ne’e nasaun ne’e sei hasoru difikuldade atu kombate korupsaun, tamba instituisaun sira hanesan KAK, seidauk forte. KAK hein hela “energia” husi Lei Anti Korupsaun ne’ebe oras ne’e sei iha hela Parlamentu Nasional. Karik lei ne’e sei kontinua iha gaveta Parlamentu nian, KAK sei laiha kbiit naton atu kaer koruptor sira ne’ebe oras ne’e buras hela iha rai laran.
Dezafiu seluk ne’ebe nasaun ne’e sei hasoru mak, difikuldade atu detekta korupsaun. Haree husi ninia fontes, korupsaun ne’e bele detekta liu husi dalan rua; husi Receitas nomos Despezas Estadu. Receitas iha posibilidade mosu korupsaun, liu-liu iha fatin sira hanesan imigrasaun no alfandega. Iha fatin sira ne’e korupsaun mosu ho moda “mark down”, katak, tendensia hatuun numeru receitas husi numeru ne’ebe boot. Por ezemplu, osan ne’e tama loloos U$ 1000, maibe sira rejista deit U$ 500. Entretantu husi parte despezas nian, korupsaun ne’e mosu ho moda hasae ka haboot orcamento, liu fali folin sasan iha merkadu. Bai-bain ema dehan “mark up”.
Dalan rua ne’e laos uniku atu detekta korupsaun. Maibe ida ne’e bele konsidera nudar ‘dalan boot’ ne’ebe KAK bele liu hodi buka tuir koruptor sira. Servisu KAK nian importante tebes, laos deit atu salva osan estadu husi naokten sira, maibe mos atu hadia fila fali Timor-Leste nia naran ne’ebe komesa monu ona iha mundu. Maibe KAK labele halo buat ida, bainhira la suporta ho Lei. ***

No comments: